Mật ong dú có mùi thuốc chống mối từ thùng gỗ: ngửi sao cho ra

Mật ong dú có mùi hắc như dầu hỏa, xộc lên cuống mũi rồi để lại cảm giác tê nhẹ ở đầu lưỡi thì rất có thể đã ám mùi từ thùng gỗ quét thuốc chống mối hoặc sơn dầu. Mùi này khác hẳn mùi keo nhựa cây vốn có của ong dú: keo thơm dịu như vỏ gỗ, còn thuốc mối gắt và «lạnh». Đây là lỗi sạch nằm ở khâu làm thùng, không phải do ong hay do hoa, và người mua hoàn toàn có thể ngửi ra nếu biết cách.

Vì sao mùi từ thùng gỗ lại chui được vào mật?

Ong dú không xây tổ bằng sáp trắng như ong mật nuôi thùng. Chúng trộn sáp tiết ra với nhựa cây tha về, tạo thành một thứ keo màu nâu sẫm, rồi trát lên mọi mặt gỗ bên trong thùng. Bầu mật, bầu phấn cũng nặn bằng chính thứ keo đó, thường dựa sát vách hoặc góc thùng.

Keo sáp – nhựa có tính chất giống dầu: nó hoà được với những chất mùi gốc dầu. Thuốc chống mối loại pha dầu, sơn dầu, dầu nhớt quét chân kệ đều là chất gốc dầu. Gỗ thấm thuốc, vách keo hút dần từ gỗ, và bầu mật dựa vào vách đó suốt nhiều tháng. Mật ong dú lại loãng và chua hơn mật ong thường, nên những mùi lạ không bị vị ngọt đậm che đi mà nổi lên khá rõ.

Thùng mới quét thuốc mà chuyển đàn vào ngay là trường hợp nặng nhất. Nhiều đàn yếu hẳn, có đàn bỏ tổ. Đàn nào ở lại được thì mẻ mật đầu tiên gần như chắc chắn mang mùi.

Mùi thuốc mối khác mùi keo ong dú thế nào?

Khó nhất là tách mùi lạ ra khỏi mùi keo tự nhiên, vì mật ong dú thật vốn đã có mùi nhựa cây. Bảng dưới đây là cách người lọc mật trong trại phân biệt bằng mũi và lưỡi:

Điểm phân biệt chắc nhất: mùi tự nhiên dù đậm vẫn «ấm» và tan dần, còn mùi hoá chất «lạnh», gắt và bám lại. Mật lên men thì chua chứ không hắc, đừng nhầm hai lỗi này với nhau. Muốn đọc thêm các kiểu mùi khác, xem mục Phân biệt mật thật.

Ngửi tại nhà theo trình tự nào để khỏi nhầm?

Ngửi thẳng vào miệng chai thường không ra gì, vì mũi chỉ bắt được mùi chua và mùi nhựa của nắp. Làm theo thứ tự này:

1. Rót khoảng hai muỗng canh mật ra chén sứ trắng hoặc ly thuỷ tinh sạch, khô. Không dùng chén nhựa vì chén nhựa có mùi riêng.
2. Đậy chén bằng một cái đĩa, để ở chỗ thoáng, nhiệt độ phòng, chừng năm đến mười phút cho hơi mùi dồn lại.
3. Mở đĩa, đưa mũi lại gần và hít nhẹ luồng hơi đầu tiên. Đây là lúc mùi dung môi lộ rõ nhất.
4. Pha một muỗng cà phê mật vào nửa ly nước ấm chừng 40 độ, khuấy đều rồi ngửi lại. Nước ấm làm mùi gốc dầu bay lên, mùi keo tự nhiên thì dịu đi.
5. Nếm một giọt nhỏ, giữ trên lưỡi vài giây rồi nhổ ra. Để ý cảm giác tê hay đắng ở cuống lưỡi.
6. Nếu có một chai mật ong dú khác đáng tin, làm y hệt để so. Mũi người cần có mốc so mới chắc.

Không ngửi liên tục quá ba bốn lần, mũi sẽ quen mùi và báo sai. Nghỉ vài phút, ngửi một cốc cà phê hoặc ra ngoài trời rồi quay lại.

Hỏi người bán những gì về thùng nuôi?

Người nuôi làm thùng sạch trả lời được ngay những câu này. Người né tránh hoặc trả lời chung chung «thùng gỗ tự nhiên» thì nên hỏi kỹ hơn:

• Thùng làm bằng gỗ gì, gỗ mới xẻ hay gỗ tận dụng từ đồ cũ, ván cốp pha, pallet?
• Thùng có quét gì không, mặt trong hay mặt ngoài, loại gốc nước hay gốc dầu?
• Thùng mới làm xong để bao lâu mới chuyển đàn vào?
• Chân kệ chống kiến, chống mối bằng gì: chén nước, mỡ bò, hay dầu nhớt?
• Trại có phun thuốc diệt mối quanh nền nhà, quanh gốc cây gần khu đặt thùng không?
• Mẻ mật này lấy từ thùng bao nhiêu năm tuổi?

Gỗ tận dụng là điểm cần để ý nhất. Ván cốp pha từng bôi dầu chống dính, pallet hàng xuất khẩu thường đã xử lý hoá chất, gỗ phá từ nhà cũ có thể đã ngâm thuốc mối từ lâu. Nhìn bằng mắt không ra, ngửi gỗ khô cũng khó ra, nhưng khi ong trát keo lên và mật nằm đó vài tháng thì mùi lộ.

Trại sạch ở cao nguyên chống mối bằng cách nào?

Vùng cao nguyên ven rừng, độ cao chừng 700 đến 900 mét, mùa mưa kéo dài và đất đỏ nhiều mối. Thùng gỗ đặt sát đất qua một mùa mưa là mối ăn chân. Vì thế người nuôi mới tìm tới thuốc. Cách làm sạch hơn gồm mấy việc đơn giản:

Kê cao và cắt đường mối lên

Thùng đặt trên kệ hoặc cọc cao chừng 50 đến 70 phân, cọc bằng sắt hoặc bê tông chứ không phải cọc gỗ. Mỗi chân kệ đặt trong một chén nước có vài giọt dầu ăn trên mặt để kiến và mối không bò qua. Chén nước phải thay khi mưa làm tràn hoặc lá rụng bắc cầu.

Chọn gỗ và để gỗ đủ lâu

Dùng gỗ mới xẻ, không qua xử lý, loại ít mùi nhựa. Gỗ thông có nhựa, nhiều trại vẫn dùng nhưng phải phơi khô thật lâu. Thùng đóng xong để nơi thoáng ít nhất ba bốn tuần trước khi chuyển đàn.

Nếu phải sơn, chỉ sơn mặt ngoài

Mặt trong thùng để mộc. Mặt ngoài nếu cần chống mưa thì dùng sơn gốc nước, phơi khô hẳn, không còn mùi mới đưa vào dùng. Mái che riêng phía trên thùng giúp gỗ ít ướt, ít mục, thì cũng ít phải nghĩ tới thuốc.

Những trại làm vậy vẫn có mối quanh vườn, nhưng mối không lên được thùng. Phần đất xung quanh nếu bắt buộc phải xử lý mối thì xử lý xa khu đặt thùng và trước mùa thu mật thật lâu. Chi tiết khâu thu và lọc ở trại có trong mục Thu và lọc mật.

Lỡ mua chai có mùi hắc thì xử lý ra sao?

Không có cách nào khử mùi hoá chất ra khỏi mật mà không làm hỏng mật. Đun nóng chỉ làm bay bớt mùi nhưng chất gây mùi chưa chắc đã đi, lại làm mật mất hương. Để lắng cũng không ăn thua vì chất đã hoà vào mật chứ không nổi hay chìm.

• Ngừng dùng cho trẻ nhỏ, người già và người đang ốm.
• Chụp ảnh chai, ghi ngày mua, nơi mua, mã lô nếu có.
• Báo người bán, mô tả đúng mùi và hỏi lại về thùng nuôi của lô đó. Người bán đàng hoàng sẽ muốn biết để xem lại thùng.
• Nếu người bán khẳng định đó là «mùi rừng», hãy so với chai đối chứng như ở phần trên. Mùi rừng không hắc như dầu hỏa.
• Không dùng chai đó để làm quà, dù đã pha loãng.

Mùi lạ nhẹ, chỉ thoáng qua ở lần ngửi đầu, có khi là mùi nắp nhựa mới hoặc mùi chai. Thử chiết một ít sang ly thuỷ tinh sạch, để vài giờ rồi ngửi lại. Nếu mùi biến mất thì lỗi ở nắp, không phải ở mật.

Vì sao xếp đây là lỗi sạch chứ không chỉ lỗi mùi?

Nhiều loại thuốc chống mối chứa hoạt chất diệt côn trùng. Thứ đã làm ong yếu, bỏ tổ thì không nên nằm trong thứ người ta pha cho trẻ con uống. Người mua không có máy đo để biết lượng còn trong mật là bao nhiêu, nên mùi là tín hiệu duy nhất có trong tay. Coi mùi hắc là dấu hiệu dừng lại, không phải là chuyện khẩu vị.

Ngược lại, cũng đừng thấy mùi nhựa cây đậm là kết luận ngay có thuốc. Có những lô mật lấy từ vùng nhiều cây điều, cây thông thì mùi keo rất nặng mà vẫn sạch. Chính vì vậy mới cần ngửi đúng cách, so với mốc, và hỏi về thùng.

Việc nên làm ngay

Lấy chai mật đang dùng ra, rót hai muỗng vào chén sứ, đậy đĩa mười phút rồi ngửi lần đầu. Ghi lại một hai chữ mô tả mùi. Lần tới mua mật, hỏi người bán đúng ba câu: thùng gỗ gì, có quét gì không, chân kệ chống mối bằng gì. Câu trả lời rõ ràng đáng giá hơn mọi lời quảng cáo trên nhãn.